Liczba i skład społeczny parafian

Wierni parafii chodelskiej mieszkali, za wyjątkiem mieszkańców Chodla, w wioskach. Były one swoistego rodzaju organizacjami, w których skupiała się pewna ilość gospodarstw rolnych, obok których niejednokrotnie funkcjonowały inne instytucje o charakterze gospodarczym i społeczno-kulturalnym, w postaci: karczm, młynów, tartaków, kuźni oraz różnego rodzaju zakładów rzemieślniczych. W miejscowościach należących do parafii chodelskiej funkcjonowały wymienione instytucje.
Trudno jest ustalić, jaka była liczba wiernych w parafii Chodel w początkowym okresie jej istnienia, ponieważ pierwsze przekazy źródłowe, odnoszą się do stanu z XVIII wieku. Około roku 1739 teren parafii chodelskiej zamieszkiwało 995 wiernych, natomiast w niespełna 10 lat później liczba ta wynosiła już 1030. Podane dane pochodzą z materiałów źródłowych proweniencji kościelnej. Z nieco inną liczę wiernych można spotkać się w statystyce ludności diecezji krakowskiej z lat 1747-1749.
Liczba ludności, która zamieszkiwała wówczas parafię Chodel zamieszczona została w poniższej tabeli. W zestawieniu uwzględniony został podział na płeć i wiek.
Liczba ludności parafii Chodel w latach 1747-1749

Na terenie parafii Chodel pod koniec I połowy XVIII wieku mieszkało 1872 osób, z czego ponad 1700 było katolikami. 1500 to osoby dorosłe, natomiast liczba dzieci wynosiła 260. Analizując kwestię płci, można wysunąć ogólny wniosek, że w parafii przeważały kobiety (946) nad mężczyznami (816).
Na strukturę wyznaniową ludności parafii składały się wówczas dwa wyznania: rzymskokatolickie i mojżeszowe. Liczba ludności pochodzenia żydowskiego przekraczała pod koniec I połowy XVIII wieku 110 osób. Nie odnotowano natomiast wyznawców innych religii, mianowicie prawosławnych, luteran, czy kalwinistów, którzy występowali w innych parafiach należących do dekanatu chodelskiego.
Podane przez dwa wyżej wymienione przekazy źródłowe informacje odnośnie liczby ludności parafii Chodel, jak można było zauważyć, różnią się zasadniczo. Rozbieżności co do liczby wiernych, jaką posiadał ośrodek duszpasterski w Chodlu spowodowane mogły być przez wizytatorów, którzy wizytując parafię w latach 1739-1748 podali zaniżoną liczbę wiernych uwzględniającą wyłącznie osoby dorosłe, które w okresie wielkanocnym przystąpiły do spowiedzi i Komunii świętej. Natomiast liczbę dzieci i innowierców pominęli. Taka hipoteza wydaje się prawdopodobna, ponieważ z danych pochodzących z kolejnej wizytacji przeprowadzonej na początku lat osiemdziesiątych XVIII wieku wynika, że nastąpiło ponad dwukrotne zwiększenie liczby parafian, w stosunku do stanu podanego przez wizytatora w roku 1748.
W roku 1781 parafia Chodel wraz z filią w Ratoszynie liczyła 2800 dusz. Na terenie tym mieszkało ponadto 10 prawosławnych. Wizytator nie wspomina natomiast nic o obecności ludności żydowskiej. Przypuszczać można, że kwestia ta mogła być pominięta przez wizytatora, gdyż materiał źródłowy z roku 1787 informuje o zamieszkiwaniu parafii Chodel przez 182 osoby pochodzenia żydowskiego.
Nie można odrzucić również hipotezy, że Żydzi dopiero w przeciągu tych siedmiu lat zaczęli osiedlać się na terenie parafii, gdyż ludność pochodzenia żydowskiego pojawiła się tu stosunkowo późno. Przywilej wydany przez Bernarda Maciejowskiego, dla mieszczan chodelskich w roku 1570, zawierał specjalną klauzulę zabraniającą Żydom osiedlania się w dobrach należących do wspomnianego rodu. Czynnikiem, który wpłynął również na zahamowanie napływu ludności żydowskiej na teren parafii Chodel, był fakt obecności jezuitów w Chodlu i posiadanie przez nich prawa własności do dóbr chodelskich. Pierwsza wzmianka o Żydach chodelskich pochodzi dopiero z roku 1746. Wymieniony został wówczas Żyd o imieniu Arendarz.
Spis ludności biskupa Poniatowskiego z roku 1787, który przeprowadzony został na terenie całej diecezji krakowskiej pozwala odpowiedzieć na pytanie, jak wyglądała ówczesna struktura wyznaniowa ludności parafii Chodel oraz ilu wiernych tworzyło wspólnotę parafialną. Uwzględnieni zostali dorośli obu płci, jak i dzieci do lat siedmiu i powyżej lat siedmiu. Obok ludności katolickiej podana została również liczba ludności prawosławnej i żydowskiej.
Poniższy wykres ilustruje liczbę ludności parafii chodelskiej w roku 1787.

Na terenie parafii Chodel około roku 1787 mieszkało 2414 osób, trzech wyznań: katolickiego, prawosławnego i mojżeszowego. Dominowali katolicy - 2200. Ludności pochodzenia żydowskiego było wówczas 182 osoby, natomiast prawosławnych tylko 12, skupionych we wsi Wronów.
W sześciu z 15 miejscowości, które uwzględnione zostały w spisie mieszkało ponad 200 katolików. Miejscowością, która zamieszkiwana była przez największą liczbę katolików, był Godów, gdzie zanotowanych zostało pod koniec lat osiemdziesiątych XVIII wieku 283 mieszkańców. Najmniejsze skupienie wiernych znajdowało się we wsi Książ - 33 osoby. Zaznaczyć przy tym należy, że Książ, podobnie jak wioski Budzyń i Piaski, był zamieszkany wyłącznie przez ludność wyznania rzymskokatolickiego.
Osoby pochodzenia żydowskiego zamieszkiwały 12 miejscowości należących wówczas do parafii. Największe skupienie Żydów w 1787 roku mieściło się w Chodlu, gdzie odnotowano 31 osób. Stanowili oni wówczas jedynie 12 % całej populacji miasta, podczas gdy średni wskaźnik procentowy dla 26 miast województwa lubelskiego wynosił, według danych z tegoż roku, aż 34%. Stosunkowo dużo Żydów zamieszkiwało wioski Jeżów - 25 osób i Borów - 21 osób. Miejscowościami, które posiadały natomiast najmniej ludności żydowskiej - nie przekraczającej 10 osób - były Poniatowa, Komaszyce i Loret.
Zjawisko koncentracji ludności pochodzenia żydowskiego w Chodlu należy tłumaczyć prawdopodobnie faktem posiadania przez Chodel praw miejskich i rozwojem w tym ośrodku rzemiosła, którym omawiana grupa ludności mogła się zajmować. Ludność pochodzenia żydowskiego zajmowała się wyłącznie handlem oraz różnorodnym rzemiosłem i w przeciwieństwie do ogółu mieszczan chodelskich nie trudniła się zupełnie uprawą roli. Z powodu braku materiałów źródłowych nie można odpowiedzieć na pytanie, czym zajmowali się Żydzi, którzy zamieszkiwali 11 pozostałych miejscowości należących do parafii chodelskiej?
Pomimo iż ludność żydowska najliczniej występowała wówczas na terenie Chodla, to odsetek jej nie był aż tak znaczny, jak w przypadku sąsiednich miast. Brak prężnego żywiołu ludności żydowskiej odbił się negatywnie na dalszym rozwoju gospodarczym miasta.
Spis Poniatowskiego umożliwia również określenie, jaka była średnia gęstość zaludnienia w dekanacie chodelskim. Ponadto pozwala odpowiedzieć na pytanie, która z miejscowości należących pod koniec lat osiemdziesiątych XVIII wieku była najbardziej zaludniona?
Otóż na jeden kilometr kwadratowy w dekanacie chodelskim w roku 1787 przypadało około 24 osoby. Większe zaludnienie posiadał wówczas tylko dekanat kazimierski, gdzie na jeden kilometr kwadratowy przypadało około 26 osób.
Wioską należąca do parafii chodelskiej, która posiadała wówczas największe zaludnienie był Godów, gdzie mieszkało prawie 300 osób. Przewyższał on liczbę mieszkańców Chodla, w którym mieszkało wówczas ponad 260 osób. Zbliżoną, w stosunku do Chodla, liczbę ludności posiadała wieś Wronów. Do grupy miejscowości, których liczba przekraczała 200 osób, należały obok trzech wyżej wymienionych miejscowości, także Borów, Komaszyce, Poniatowa i Puszno. Grupę zaś średnich miejscowości, których liczba mieszkańców nie przekraczała 100 osób, tworzyły dwie wsie, Świdno i Skrzyniec. Na terenie parafii najwięcej występowało miejscowości, których liczba mieszkańców nie przekraczała 100 osób. Były to wioski: Budzyń, Jeżów, Książ, Loret, Piaski i Wólka Komaszycka.
Niewątpliwie wpływ na zróżnicowane rozmieszczenia ludności w wioskach należących pod koniec XVIII wieku do parafii Chodel wywarła jakość występujących gleb. Urodzajne tereny przyczyniały się do osiedlania się na nich znacznie większej liczby ludności, niż obszary o słabych i nieurodzajnych ziemiach. Ponadto, bezpośrednie lub bliskie, sąsiedztwo rzeki wpływało również na dynamiczny rozwój osadnictwa na tych terenach. Istotne znaczenie posiadały również drogi i szlaki komunikacyjne, które występowały na danym obszarze. W ich pobliżu ludność chętnie budowała swoje domostwa.
Systematyczny wzrost liczby wiernych parafii chodelskiej miał miejsce w ciągu XIX wieku. O liczbie ludności sześciu miejscowości, należących na początku XIX wieku do parafii Chodel informuje Wojskowy Spis Galicji. Przeprowadzony został przez władze austriackie na terenach zabranych Polsce podczas rozbiorów. Spis ten miał dostarczyć w miarę dokładnych informacji statystycznych i gospodarczo-społecznych odnośnie nowych nabytków terytorialnych Austrii. Obok liczby ludności, określano również charakter poszczególnych miejscowości, a także liczbę znajdujących się w niej domów i izb.
Liczba ludności, domów i izb sześciu wybranych miejscowości należących do parafii Chodel w roku 1808

W sześciu z 14 miejscowości, które około roku 1808 należały do parafii chodelskiej mieszkało ponad 1400 osób, w 228 domach, które łącznie posiadały ponad 360 izb. Największą liczbę ludności zanotowano wówczas w Chodlu, gdzie na początku XIX wieku mieszkało ponad 430 osób.
Dużym zaludnieniem odznaczała się wówczas także wioska Godów, posiadająca blisko 300 mieszkańców. Najmniej ludności miała wieś Chrzanów - niespełna 50 mieszkańców. Podana liczba domów pozwala zauważyć, że średnio na jeden budynek mieszkalny przypadało od 4,5 - 6 osób. Składały się one przeważnie z jednego lub dwóch pomieszczeń mieszkalnych.
Liczba ludności parafii chodelskiej w ciągu XIX wieku ulegała stałemu wzrostowi. Zjawisko to zilustrowano w poniższej tabeli. W zestawieniu zamieszczona została dodatkowo liczba domów mieszkalnych, które znajdowały się około roku 1827 w poszczególnych miejscowościach należących do parafii.
Liczba wiernych i domów mieszkalnych parafii Chodel w roku 1827

W roku 1827 na terenie parafii chodelskiej mieszkało blisko 2400 ludzi. Nie można jednak określić, czy zamieszczone w materiale źródłowym dane o liczbie ludności poszczególnych miejscowości odnoszą się do ludności rzymsko-katolickiej, czy też uwzględniają również ludność innych wyznań.
Pod koniec lat dwudziestych XIX wieku największe zaludnienie posiadał Chodel, w którym mieszkało ponad 380 osób. Znajdowało się tu również najwięcej budynków mieszkalnych. W sześciu wioskach: Godów, Poniatowa, Radlin, Ratoszyn, Ruda Maciejowska i Wronów - liczba mieszkańców nie przekraczała 200 osób. Miejscowością posiadającą najmniejszą liczbę mieszkańców oraz domów był Jeżów. W roku 1827 mieszkało tam tylko 30 osób, w pięciu domach. Zatem średnia liczba mieszkańców przypadających na jeden dom wynosiła wówczas 6 osób.
Liczba budynków mieszkalnych, które znajdowały się w poszczególnych wioskach uzależniona była od liczby ludności. Im większa była liczba mieszkańców w poszczególnych miejscowościach, tym samym i więcej znajdowało się tam budynków mieszkalnych. Omawianą zależność można zauważyć około roku 1827 na przykładzie wsi Poniatowa, Ratoszyn, Ruda Maciejowska i Wronów, charakteryzujących się dużą liczbą ludności i występowaniem również znacznej domów.
Odnośnie liczby ludności parafii chodelskiej kolejne informacje pochodzą z końca lat czterdziestych i pięćdziesiątych XIX wieku. Liczba ludności parafii chodelskiej z lat 1846 i 1856 zestawiona została z liczbą ludności sąsiednich parafii, co ułatwia porównanie, czy parafia Chodel posiadała dużą, czy też małą liczbę wiernych.
Porównanie liczby wiernych parafii Chodel z liczbą wiernych sąsiednich parafii w latach 1846-1856

Około roku 1846 największą liczbę wiernych posiadała parafia Opole Lubelskie - ponad 6000 osób oraz parafia Wilków ponad 5000.
Grupę średnich parafii, których liczba wiernych przekraczała 2000 stanowiły: Chodel, Bychawa, Bychawka, Niedrzwica i Piotrawin. Nieco mniejszą liczbą ludności odnotowano wówczas w ośrodkach duszpasterskich w Ratoszynie i Rybitwach - ponad 1500 ludności. Parafiami posiadającymi najmniejszą liczbę wiernych, spośród 11 wymienionych, były parafie w Prawnie i Kiełczewicach. Liczba wiernych nie przekraczała tam 1000 osób.
W sześciu spośród wymienionych parafii na przestrzeni 10 lat nastąpiło zwiększenie liczby wiernych. Miało ono miejsce w parafiach: Chodel, Bychawa, Kiełczewice, Opole, Wilków i Prawno. W pozostałych parafiach nastąpił ubytek ludności. Największy przyrost ludności miał miejsce w parafii chodelskiej, gdzie w latach 1846-1856 liczba wiernych zwiększyła się o 480 osób. O połowę mniejszym przyrostem ludności, w stosunku do Chodla, charakteryzowały się parafie Opole i Wilków. W pozostałych trzech wzrost liczby wiernych nie przekroczył w omawianym przedziale czasowym 100 osób.
Najbardziej znaczący ubytek ludności miał miejsce w parafii Niedrzwica - ponad 500 osób oraz w parafiach Ratoszyn i Piotrawin, gdzie liczba ludności zmniejszyła się o przeszło 300 osób. Najmniejsze zmiany w liczbie ludności wystąpiły na terenie parafii Bychawka - 20 osób. Przyczyna znacznego wzrostu liczby wiernych w parafii chodelskiej w latach 1846 -1856 mogła być związana z systematycznym powiększaniem się samego okręgu parafialnego. Wpływ miał również przyrost naturalny ludności. Brak jakichkolwiek epidemii i chorób wpłynąć mógł także dodatnio na zwiększanie się liczby wiernych.
Nie dysponujemy materiałami źródłowymi z II połowy XIX wieku, które podawałyby liczbę ludności ośrodka duszpasterskiego. Późniejsze badania dowiodły, że po roku 1865 liczba mieszkańców Chodla ulegała gwałtownemu wzrostowi, co wiązało się ze zniesieniem zależności pańszczyźnianej chłopów. Jeżeli powyższe założenie odnieślibyśmy do terenu całej parafii, to można wysunąć hipotezę, że po roku 1865 liczba wiernych ośrodka duszpasterskiego w Chodlu również znacznie się powiększała. Na początku XX wieku chodelską wspólnotę parafialną tworzyło blisko 9300 osób, z czego 4595 przypadało, na mężczyzn a 4701 na kobiety.